Św. Szczepan: pierwszy męczennik chrześcijaństwa – życiorys i męczeństwo

Święty Szczepan jest protomartyr – pierwszym męczennikiem chrześcijańskim, którego śmierć przez ukamienowanie opisują Dzieje Apostolskie w rozdziałach 6 i 7. Żył w I wieku n.e. w Jerozolimie, działał jako diakon w pierwotnym Kościele i zginął przed rokiem 36 n.e. Jego świadectwo wiary zapoczątkowało tradycję chrześcijańskiego męczeństwa i ukształtowało rozumienie pojęcia patron wśród pierwszych wspólnot. Dzieje Apostolskie przedstawiają go jako człowieka pełnego Ducha Świętego, mądrości i łaski, który jako świadek wiary zapłacił za swoje przekonania najwyższą cenę. Ukamienowanie Szczepana stało się punktem zwrotnym w historii Kościoła pierwotnego.

Kim był święty Szczepan – definicja i miejsce w historii Kościoła

Święty Szczepan był pierwszym chrześcijaninem poniesionym śmierć za wiarę – protomartyr w sensie ścisłym, czyli kimś, kto jako pierwszy złożył świadectwo (gr. martyria) życiem. Jego historia zapisana jest w Dziejach Apostolskich (Dz 6-7), będących podstawowym źródłem wiedzy o Kościele pierwotnym. Żył w Jerozolimie w I wieku, należał do kręgu uczniów apostołów i został wybrany diakonem przez wspólnotę jerozolimską. Pojęcia meczenstwo, diakon i protomartyr łączą się w jego osobie w sposób unikalny: Szczepan nie tylko głosił wiarę, ale jej bronił przed Sanhedrynem i zginął, nie wyrzekając się Chrystusa. Dz 6,5 wymienia go jako pierwszego spośród wybranych siedmiu diakonów – „człowieka pełnego wiary i Ducha Świętego”.

Szczepan jako jeden z siedmiu diakonów – urząd i powołanie

Szczepan pełnił urząd diakona w Kościele pierwotnym – jeden z 7 mężczyzn wybranych przez apostołów do posługi stołu i opieki nad wdowami (Dz 6,1-6). Ustanowienie siedmiu diakonów wynikało z potrzeby rozwiązania sporu między chrześcijanami pochodzenia hebrajskiego a greckojęzycznymi (gr. hellenistami) w Jerozolimie. Apostołowie nałożyli na nich ręce, powierzając im konkretną misję diakońską. Pozostałymi sześcioma byli: Filip, Prochor, Nikanor, Timon, Parmenas i Mikołaj z Antiochii. Szczepan wymieniony jest jako pierwszy na tej liście, co tradycja interpretuje jako znak jego pierwszeństwa w świadectwie wiary. Jako diakon łączył posługę praktyczną ze świadkiem wiary – głoszeniem Ewangelii i nauczaniem. Ukamienowanie Szczepana przyszło właśnie jako konsekwencja tej aktywności apostolskiej.

Działalność apostolska Szczepana – cuda, nauczanie i spory w Jerozolimie

Szczepan jako świadek wiary głosi Ewangelię, czyni znaki i cuda wśród ludu jerozolimskiego (Dz 6,8-10). Dzieje Apostolskie opisują go jako człowieka pełnego łaski i mocy, który „czynił wielkie cuda i znaki wśród ludu”. Jego aktywność w Kościele pierwotnym wykraczała daleko poza posługę diakonatu – wchodził w spory z członkami synagog skupiających Żydów z Cyreny, Aleksandrii, Cylicji i Azji. Sanhedryn, do którego trafiła sprawa Szczepana, nie mógł zarzucić mu błędów merytorycznych: „nie mogli sprostać mądrości i Duchowi, z którego mocą przemawiał”. Aktywność apostolska Szczepana – cuda, nauczanie i meczenstwo – stanowi wzór diakonatu czynnego, który patron winien okazywać wspólnocie. W odpowiedzi na jego działalność fałszywi świadkowie oskarżyli go o bluźnierstwo – zarzut, który doprowadził do procesu przed Sanhedrynem.

Mowa przed Sanhedrynem – treść i znaczenie obrony Szczepana

Mowa Szczepana przed Sanhedrynem jest najdłuższym przemówieniem zapisanym w Dziejach Apostolskich (Dz 7,1-53) i streszcza całą historię zbawienia od Abrahama po Salomona. Szczepan jako świadek wiary buduje obronę, pokazując, że Bóg Izraela zawsze objawiał się poza świętym miejscem: Abraham otrzymał obietnicę w Mezopotamii, Józef działał w Egipcie, Mojżesz spotkał Boga na górze Synaj. Historia zbawienia w ujęciu Szczepana to ciąg nieposłuszeństwa Izraela wobec Bożych wysłanników. Zarzut o zburzenie świątyni i zmianę prawa Mojżesza odwraca: to nie Szczepan zdradza Prawo, lecz Sanhedryn – odrzucając Sprawiedliwego. Kulminacją mowy jest wizja Syna Człowieczego stojącego po prawicy Boga (Dz 7,55-56) – zdanie, które ostatecznie przypieczętowało wyrok śmierci. Szczepan nie szuka kompromisu: jego obrona jest oskarżeniem. Podobną odwagę w głoszeniu prawdy wiary wykazywali późniejsi doktorzy Kościoła.

Ukamienowanie Szczepana – przebieg i świadkowie śmierci

Ukamienowanie Szczepana – opisane w Dz 7,54-60 – jest pierwszą odnotowaną egzekucją chrześcijanina za wiarę i zarazem pierwszym ukamienowaniem w Kościele pierwotnym. Po ogłoszeniu wizji Syna Człowieczego tłum i członkowie Sanhedrynu w furii „zatkali uszy, krzyknęli i rzucili się na niego”. Szczepana wyrzucono poza bramę miasta Jerozolimy – zgodnie z żydowskim prawem, które zakazywało wykonywania kary śmierci w obrębie murów miejskich. Świadkowie złożyli szaty u stóp młodego mężczyzny imieniem Szaweł. Rzucanie kamieniami trwało do śmierci skazańca; Szczepan modlił się przez cały czas ukamienowania. Scena ta zapoczątkowała pierwsze prześladowania chrześcijan, które szybko objęły całą wspólnotę jerozolimską. Meczenstwo Szczepana stało się wzorcem, według którego Kościół pierwotny rozumiał pojęcie świadka wiary.

Rola Szawła z Tarsu podczas ukamienowania

Szaweł z Tarsu pełnił rolę świadka i strażnika szat opłacających podczas ukamienowania Szczepana (Dz 7,58). Dzieje Apostolskie zaznaczają: „Zgadzał się na zabicie go”. Jego obecność przy śmierci pierwszego diakona-męczennika ma ogromne znaczenie dla historii Kościoła: ten sam Szaweł po nawróceniu pod Damaszkiem stał się Pawłem Apostołem – największym misjonarzem chrześcijaństwa. Tradycja patrystyczna, w tym Augustyn z Hippony, podkreślała, że modlitwa Szczepana o przebaczenie oprawcom mogła duchowo przyczynić się do nawrócenia Szawła. Dz 8,1 odnotowuje: „Szaweł zaś zgadzał się na śmierć Szczepana” – co wskazuje na jego aktywną aprobatę wyroku.

Dlaczego Szczepan jest nazywany protomartyr – co oznacza tytuł pierwszego męczennika

Szczepan jest nazywany protomartyr, ponieważ greckie słowo protomartys oznacza dosłownie „pierwszy świadek” i odnosi się do pierwszej osoby, która poniosła śmierć za wyznanie wiary w Chrystusa. Greckie martys oznaczało pierwotnie świadka sądowego – kogoś, kto zeznaje pod przysięgą. W Kościele pierwotnym termin ten nabrał nowego znaczenia: świadek wiary to ktoś, kto poświadcza prawdziwość Ewangelii własnym życiem i śmiercią. Szczepan zajmuje unikalne miejsce w historii zbawienia, gdyż jego meczenstwo poprzedza wszystkie inne udokumentowane śmierci za wiarę chrześcijańską – stąd tytuł protomartyr, a nie tylko meczennik. Kościół pierwotny widział w nim wzorzec świadka wiary, do którego odwoływały się wszystkie późniejsze pokolenia – wszyscy święci i męczenniki Kościoła mają w nim swego poprzednika.

Ostatnie słowa i modlitwa Szczepana – przebaczenie oprawcom

Ostatnie słowa Szczepana z Dz 7,59-60 tworzą podwójną modlitwę: powierzenie duszy i prośbę o przebaczenie – dwie formuły ściśle nawiązujące do ostatnich słów Jezusa na krzyżu. Pierwsza modlitwa brzmi: „Panie Jezu, przyjmij ducha mego” – echo słów Psalmu 31 i ostatniego tchnienia Chrystusa. Druga: „Panie, nie licz im tego grzechu” – bezpośrednia parafraza „Ojcze, przebacz im”. Szczepan jako świadek wiary umiera w postawie całkowitego przebaczenia oprawcom, odwzorowując wzorzec swojego Mistrza. To zestawienie nie jest przypadkowe – Dzieje Apostolskie konstruują postać Szczepana celowo na wzór Chrystusa: oskarżenie o bluźnierstwo, proces przed władzą religijną, śmierć poza miastem, ostatnia modlitwa. Teologia przebaczenia wyrażona w słowach Szczepana jest fundamentem duchowości Kościoła pierwotnego – podobną głębię duchową prezentuje w swoich pismach apostołka Bożego Miłosierdzia. Meczenstwo Szczepana nie kończy się krzykiem bólu, lecz cichą prośbą za prześladowców.

Atrybuty i ikonografia świętego Szczepana – jak go rozpoznać

Atrybuty ikonograficzne świętego Szczepana w tradycji Kościoła pierwotnego i późniejszej sztuce sakralnej są następujące:

• Kamienie – najważniejszy atrybut, odnosi się bezpośrednio do narzędzi ukamienowania; przedstawiane na dłoni, na księdze lub przy stopach patrona.
• Palma meczenstwa – złota lub zielona gałązka palmowa, symbol zwycięstwa nad śmiercią i nagrody niebieskiej, wspólny atrybut wszystkich meczennikow.
• Szata diakonska (dalmatyka) – biała lub czerwona szata liturgiczna, oznaczająca urząd diakona w Kościele pierwotnym; często ozdobiona złotymi pasami.
• Kadzielnica – symbol posługi liturgicznej diakona; pojawia się rzadziej, jednak potwierdza jego rolę w Kościele.
• Księga Ewangelii – diakon był tradycyjnie nośnikiem Ewangelii podczas liturgii; atrybut uzupełniający w ikonografii zachodniej.

Rozpoznanie patrona na obrazach i rzeźbach jest proste: kamienie na szacie diakonskiej lub w ręku jednoznacznie wskazują na świętego Szczepana.

Patronat świętego Szczepana – kogo i co obejmuje opieka patronalna

Patronat świętego Szczepana obejmuje kilka grup zawodowych i środowisk, których związek z pierwszym meczennikow wynika z historii jego śmierci lub tradycji ludowej:

• Kamieniarze – patron tego zawodu ze względu na narzędzie ukamienowania; kamieniarz pracuje z tym samym materiałem, który posłużył do egzekucji Szczepana.
• Murarze – zawód pokrewny kamieniarstwu; patron zawodow budowlanych związanych z kamieniem i cegłą.
• Tkacze – tradycja wywodząca się z roli Szawła jako strażnika szat; w części Europy Szczepan jest patronem rzemiosł tekstylnych.
• Kobiety w połogu – w tradycji ludowej patronat wywodzący się z etymologii imienia Szczepan (gr. stephanos – wieniec, korona); Szczepan miał chronić matki i noworodki.
• Konie – w Polsce i krajach Europy Środkowej 26 grudnia to dzień świętowania koni; gospodarz prowadził konie do kościoła na błogosławieństwo, co łączy się z patronatem Szczepana jako dnia następującego po Bożym Narodzeniu.

Każdy z tych patronatow ma swoje zakorzenienie w historii meczenstwa lub w lokalnej pobożności Kościoła pierwotnego i późniejszego.

Kiedy przypada wspomnienie świętego Szczepana – 26 grudnia w kalendarzu liturgicznym

Wspomnienie świętego Szczepana przypada 26 grudnia – dzień bezpośrednio po uroczystości Bożego Narodzenia. Umiejscowienie to ma głęboki sens teologiczny: narodziny Chrystusa i śmierć pierwszego diakona zestawiono jako dwie strony tej samej tajemnicy – Wcielenie i Odkupienie. Kościół pierwotny widział w tym zestawieniu program chrześcijańskiego życia: za narodzinami Zbawiciela idzie wezwanie do świadectwa wiary aż po śmierć. W polskim kalendarzu liturgicznym 26 grudnia to również dzień imienin osób noszących imię Szczepan. Tradycja ludowa związana z tym dniem – błogosławienie koni i obsypywanie owsem – jest jednym z najbarwniejszych zwyczajów polskiego roku kościelnego.

Kult i relikwie świętego Szczepana na przestrzeni wieków

Kult Szczepana rozwinął się intensywnie po odkryciu jego relikwii w 415 roku przez kapłana Lucjana z Kafar Gamala (Kafarganal) w pobliżu Jerozolimy. Odkrycie to – opisane przez Augustyna z Hippony w dziele „De Civitate Dei” – wywołało falę pobożności w całym Kościele. Relikwie przeniesiono do Kartaginy, a następnie do Hippony, gdzie Augustyn z Hippony osobiście był świadkiem licznych uzdrowień przypisywanych wstawiennictwu patrona. Potwierdzają to dane historyczne: Augustyn wymienia 70 udokumentowanych cudów w samej Hipponie w ciągu 2 lat od przybycia relikwii. Kościoły pod wezwaniem Szczepana powstawały od V wieku na terenie całej Europy i Afryki Północnej. Ten kult świętych w tradycji Kościoła stał się wzorcem dla późniejszego rozwoju pobożności relikwiarzowej.

Znaczenie męczeństwa Szczepana dla pierwszych chrześcijan i Kościoła

Meczenstwo Szczepana przyczyniło się bezpośrednio do rozproszenia uczniów i szerzenia Ewangelii poza Jerozolimę (Dz 8,1-4). Po ukamienowaniu wybuchło wielkie prześladowanie: wszyscy uczniowie, oprócz apostołów, rozproszyli się po Judei i Samarii. Tertulian, pisarz wczesnochrześcijański z III wieku, sformułował zasadę: „krew meczennikow jest nasieniem Kościoła” – zdanie, które po raz pierwszy ucieleśniło się właśnie w śmierci Szczepana. Rozproszeni uczniowie głosili Słowo Boże wszędzie, dokąd dotarli. Sanhedryn, sądząc, że unicestwiając Szczepana, unicestwia Kościół pierwotny, faktycznie uruchomił mechanizm jego ekspansji. Podobną dynamikę świadectwa i rozszerzania wiary widać u późniejszych kobiet meczennic wczesnochrześcijańskich. Dzieje Apostolskie jako źródło pokazują, że przelew krwi Szczepana był paradoksalnie początkiem misji powszechnej. W tradycji Kościoła świadkowie wiary i męczeństwa zawsze stawali się zalążkiem nowych wspólnot.

Czy Szczepan był apostołem – różnica między apostołem a diakonem

Nie, Szczepan nie był apostołem – był diakonem, pierwszym spośród siedmiu mężczyzn wybranych przez apostołów do posługi praktycznej (Dz 6,1-6). Apostoł w Kościele pierwotnym to świadek Zmartwychwstania wybrany przez Chrystusa do głoszenia Ewangelii wszystkim narodom – do tego grona należeli Piotr, Jan i pozostałych 10. Diakon to urząd służebny ustanowiony przez apostołów, dotyczący posługi przy stole i opieki nad potrzebującymi. Szczepan jako diakon wykraczał poza ramy swojego urzędu – głosił i czynił cuda – lecz nigdy nie był apostołem. Meczenstwo Szczepana nie zmienia tej klasyfikacji, choć czyni go patronem wszystkich meczennikow Kościoła.

Powiązane artykuły

• Nowenna do św. Judy Tadeusza – 9 dni modlitwy w sprawach beznadziejnych
• Modlitwa do św. Judy Tadeusza w sprawach beznadziejnych – 9 próśb i nowenna

Jan Krzemiński

Członek rady parafialnej i wolontariusz w zespole medialnym parafii św. Tomasza. Pasjonat fotografii i dobrych tekstów. Na co dzień stara się uchwycić w kadrze i słowie życie naszej wspólnoty. Prywatnie mąż i ojciec dwójki dzieci.