Św. Franciszek z Asyżu – patron ekologii, zwierząt i środowiska naturalnego

Franciszek z Asyżu jest świętym Kościoła katolickiego, pustelnikiem i założycielem zakonu franciszkanów, żyjącym w latach około 1181-1226. Patron ekologii, zwierząt i środowiska naturalnego, zasłynął z głębokiej miłości do stworzenia, otrzymania stygmatów i skomponowania Pieśni słonecznej – pierwszego arcydzieła literatury włoskiej. Jego duchowość przenika nauczanie Kościoła do dnia dzisiejszego, czego dowodem jest encyklika Laudato Si papieża Franciszka z 2015 roku.

Kim był święty Franciszek z Asyżu?

Święty Franciszek z Asyżu (ok. 1181-1226) jest katolickim świętym, pustelnikiem i założycielem Zakonu Braci Mniejszych, powszechnie zwanego zakonem franciszkanów. Urodził się w Asyżu w środkowych Włoszech jako syn zamożnego kupca Pietro Bernardone. Kościół katolicki ogłosił go patronem ekologii i środowiska naturalnego, a jego miłość do stworzenia znalazła wyraz w Pieśni słonecznej – hymnie ku czci wszystkich stworzeń Bożych. Kanonizowany w 1228 roku przez papieża Grzegorza IX, Franciszek z Asyżu należy do najważniejszych świętych w historii chrześcijaństwa.

Życiorys Franciszka – od bogacza do pustelnika i założyciela zakonu

Życiorys Franciszka z Asyżu jest historią radykalnego nawrócenia i całkowitego oddania miłości do stworzenia. Urodzony około 1181 roku w Asyżu, Giovanni di Pietro Bernardone – bo tak brzmiało jego pełne imię – wychował się w dostatnim domu kupieckim. W młodości prowadził beztroskie życie, marzył o rycerskiej chwale i brał udział w lokalnych wojnach. Około 1204 roku, po powrocie z niewoli w Perugii, przeszedł głęboki kryzys duchowy, który poprowadził go ku radykalnej przemianie. Rozdał majątek ubogim, wyrzekł się dziedzictwa po ojcu i zaczął żyć w ubóstwie. Około 1209 roku zebrał pierwszych towarzyszy i udał się do Rzymu po zatwierdzenie reguły przez papieża Innocentego III. Zakon franciszkanów rozrastał się błyskawicznie. W 1224 roku Franciszek otrzymał stygmaty na górze La Verna. Zmarł 3 października 1226 roku w Porcjunkuli pod Asyżem, mając około 44-45 lat. Papież Grzegorz IX kanonizował go już w 1228 roku.

Nawrócenie Franciszka z Asyżu

Nawrócenie Franciszka z Asyżu dokonało się stopniowo, lecz jego punkt kulminacyjny nastąpił w zrujnowanym kościele San Damiano pod Asyżem. Franciszek usłyszał tam głos z krucyfiksu, który nakazał mu: „Franciszku, odbuduj mój Kościół.” Początkowo rozumiał to dosłownie i przystąpił do odbudowy kaplicy, lecz z czasem pojął duchowy sens tego wezwania. Sprzedał część towarów ojca i rozdał pieniądze ubogim – czyn, który ostatecznie zerwał jego więzy z dotychczasowym życiem bogacza i wytyczył drogę miłości do stworzenia i bliźnich.

Założenie Zakonu Braci Mniejszych (franciszkanów)

Zakon Braci Mniejszych (Ordo Fratrum Minorum) jest zakonem mendykanckim założonym przez Franciszka z Asyżu około 1209 roku. Papież Innocenty III zatwierdził ustnie pierwszą regułę w 1209 roku, zaś uroczyste zatwierdzenie reguły nastąpiło za papieża Honoriusza III w 1223 roku. Zakon franciszkanów opiera się na 3 zasadach: radykalnym ubóstwie, pokorze i głoszeniu Ewangelii wszystkim stworzeniom. Idea ta wyrosła bezpośrednio z franciszkańskiej teologii stworzenia i miłości do wszystkiego, co Bóg stworzył.

Dlaczego Franciszek z Asyżu jest patronem ekologii?

Franciszek z Asyżu jest patronem ekologii, ponieważ papież Jan Paweł II ogłosił go nim oficjalnie w 1979 roku listem apostolskim Inter Sanctos. Decyzja ta wyrosła z całego życia Franciszka, przesiąkniętego szacunkiem do stworzenia Bożego – do zwierząt, roślin, wody, ognia i powietrza. Teologia stworzenia Franciszka z Asyżu zakłada, że każde stworzenie jest bratem lub siostrą człowieka, gdyż pochodzi od tego samego Stwórcy. Jan Paweł II wskazał, że ochrona środowiska naturalnego nie jest obowiązkiem wyłącznie naukowym, lecz duchowym – zakorzenione są w niej patronaty świętych w Kościele katolickim. Współcześni teolodzy, nawiązując do franciszkańskiej ekologii integralnej, podkreślają aktualność tej teologii w obliczu kryzysu klimatycznego roku 2025 i następnych.

Pieśń słoneczna – hymn Franciszka ku czci stworzenia

Pieśń słoneczna (wł. Cantico di Frate Sole) jest dziełem Franciszka z Asyżu uznawanym za najstarszy znany tekst literacki w języku włoskim. Franciszek skomponował go około 1224 roku, niemal niewidomy, podczas pobytu w San Damiano. Hymn wysławia Boga przez wszystkie stworzenia: „Bądź pochwalony, mój Panie, przez brata Wiatr i przez powietrze, i chmurę, i pogodę jasną, i wszelką pogodę, przez którą dajesz Twoim stworzeniom pokrzepienie.” W Pieśni słonecznej Franciszek z Asyżu nazywa słońce „bratem”, księżyc „siostrą”, wodę „pokorną i czystą” – każde stworzenie staje się chwałą Stwórcy. Zakon franciszkanów przechował ten tekst jako fundament swojej duchowości, a encyklika Laudato Si papieża Franciszka z 2015 roku czerpie wprost z jego przesłania.

Jakie zwierzęta są związane ze świętym Franciszkiem?

Ze świętym Franciszkiem z Asyżu związanych jest kilka zwierząt, które weszły na stałe do legend franciszkańskich i ikonografii. Braterstwo stworzeń – centralna idea jego duchowości – wyraża się w następujących opowieściach:

• Wilk z Gubbio – Franciszek z Asyżu oswił dzikiego wilka terroryzującego miasto Gubbio, zawierając z nim pokój w imieniu mieszkańców. Wilk, nazywany „bratem wilkiem”, stał się symbolem pojednania człowieka z naturą.
• Kazanie do ptaków – Franciszek zatrzymał się na drodze i głosił ptakom kazanie, dziękując im za śpiew chwały Bożej. Scena ta jest jedną z najczęściej przedstawianych w sztuce chrześcijańskiej.
• Jaskółki – według legend jaskółki uciszały się na prośbę Franciszka, by nie przerywać modlitwy.
• Owce – Franciszek z Asyżu wielokrotnie wykupywał owce prowadzone na rzeź, widząc w nich obraz Chrystusa-Baranka.
• Rak – jedna z legend głosi, że Franciszek rozmawiał z rakiem morskim nad brzegiem morza, dziękując Bogu za jego stworzenie.

Zakon franciszkanów interpretuje te opowieści jako wyraz teologicznego braterstwa stworzeń: każde zwierzę jest stworzeniem Boga i zasługuje na szacunek.

Stygmaty świętego Franciszka – znak szczególnej łaski

Stygmaty Franciszka z Asyżu są 5 ranami odpowiadającymi ranom ukrzyżowanego Chrystusa, które Franciszek otrzymał na górze La Verna w 1224 roku. Stygmaty pojawiły się podczas 40-dniowego postu i modlitwy, gdy Franciszek miał wizję serafina. Był to pierwszy udokumentowany przez Kościół przypadek stygmatyzacji w historii chrześcijaństwa. Mistyka franciszkańska interpretuje stygmaty jako znak najgłębszego zjednoczenia z cierpiącym Chrystusem i potwierdzenie autentyczności jego duchowości. Do grona świętych obdarzonych szczególnymi charyzmatami mistycznymi należą również mistycy obdarzeni szczególnymi łaskami. Stygmaty Franciszka z Asyżu widoczne były jeszcze po jego śmierci – potwierdzili to naoczni świadkowie, co odegrało kluczową rolę w procesie kanonizacyjnym w 1228 roku.

Jan Paweł II i Franciszek z Asyżu – encyklika Laudato Si papieża Franciszka

Nauczanie Jana Pawła II łączy się z dziedzictwem Franciszka z Asyżu w dwóch kluczowych momentach historii Kościoła. W 1979 roku Jan Paweł II ogłosił Franciszka patronem ekologii listem apostolskim Inter Sanctos, podkreślając, że troska o środowisko naturalne jest obowiązkiem chrześcijańskim. Drugie spotkanie tych dwóch duchowości nastąpiło w 2015 roku, gdy papież Franciszek – który przyjął imię właśnie na cześć świętego z Asyżu – opublikował encyklikę Laudato Si. Dokument ten, opierając się na franciszkańskiej teologii stworzenia i nauczaniu Jana Pawła II o stworzeniu, wzywa do ekologii integralnej jako odpowiedzi na kryzys klimatyczny. Laudato Si pozostaje według danych z 2025 roku jednym z najczęściej cytowanych dokumentów kościelnych w debacie o środowisku naturalnym.

Atrybuty świętego Franciszka w ikonografii i sztuce

Atrybuty Franciszka z Asyżu w ikonografii chrześcijańskiej są następujące:

• Habit brązowy – prosty habit z kapturem, przepasany sznurem z 3 węzłami symbolizującymi ubóstwo, czystość i posłuszeństwo.
• Stygmaty – rany na dłoniach, stopach i boku, widoczne w wielu przedstawieniach malarskich i rzeźbiarskich.
• Ptaki – towarzyszą Franciszkowi w scenach kazania do ptaków, symbolizując braterstwo stworzeń.
• Wilk – brat wilk z Gubbio jako symbol pokoju z naturą.
• Krucyfiks – nawiązanie do wizji w San Damiano i stygmatów otrzymanych z miłości do Chrystusa ukrzyżowanego.
• Czaszka – atrybut kontemplacji śmierci (memento mori), obecny w wizerunkach Franciszka jako pustelnika i założyciela zakonu pokutnego.

Kiedy obchodzimy wspomnienie liturgiczne świętego Franciszka?

Wspomnienie liturgiczne świętego Franciszka z Asyżu Kościół katolicki obchodzi 4 października. Jest to dzień imienia Franciszek w polskim kalendarzu kościelnym. W tym dniu wierni szczególnie polecają świętemu patronat nad środowiskiem naturalnym i wszystkimi zwierzętami, a parafia i klasztory zakonu franciszkanów organizują specjalne nabożeństwa. Wiele wspólnot katolickich na całym świecie 4 października przynosi zwierzęta domowe do kościołów, by otrzymały błogosławieństwo.

Modlitwa do świętego Franciszka z Asyżu

Do świętego Franciszka z Asyżu można zwracać się w intencji ochrony zwierząt, troski o środowisko naturalne i odnowienia miłości do stworzenia. Poniższa modlitwa jest propozycją aktu wstawiennictwa:

> Święty Franciszku z Asyżu, patronie ekologii i wszystkich stworzeń Bożych, naucz nas patrzeć na świat oczami wiary i wdzięczności. Ty, który bratałeś się z wilkiem i ptakami, który w słońcu, wodzie i ziemi widziałeś chwałę Stwórcy – wstawiaj się za nami. Pomóż nam chronić środowisko naturalne, traktować zwierzęta z szacunkiem i żyć w harmonii z całym stworzeniem. Niech Pieśń słoneczna, którą skomponowałeś ku chwale Boga, przypomina nam każdego dnia, że jesteśmy częścią wielkiej rodziny stworzeń. Amen.

Czy Franciszek z Asyżu był pustelnikiem?

Tak, Franciszek z Asyżu prowadził życie pustelnicze, łącząc je jednak z aktywną działalnością apostolską. Najdłużej przebywał w pustelni Carceri na zboczach góry Subasio nad Asyżem, gdzie modlił się i pościł w grotach. Podobnie szczyt La Verna był miejscem odosobnienia, na którym otrzymał stygmaty w 1224 roku. Zakon franciszkanów w swojej regule łączy obie tradycje: kontemplację pustelniczą z głoszeniem Ewangelii wśród ludzi – co odróżnia franciszkanów od zakonów ściśle klauzurowych.

Inni święci założyciele zakonów – patroni Kościoła katolickiego

Franciszek z Asyżu nie jest jedynym wielkim założycielem zakonu w historii Kościoła. Wśród świętych pustelników i fundatorów zakonów szczególne miejsce zajmują: święty Benedykt z Nursji (480-547), twórca reguły benedyktyńskiej i zakonów benedyktyńskich, oraz święty Dominik Guzman (ok. 1170-1221), założyciel Zakonu Kaznodziejów – dominikanów – współczesny Franciszkowi z Asyżu. Do grona wielkich reformatorów zakonnych należy też Teresę z Avili, reformatorkę zakonu karmelitów, doktor Kościoła. Bogactwo duchowości zakonnej Kościoła katolickiego obejmuje rownież polskie święte i błogosławione, które wniosły oryginalny wkład w życie zakonne. Każdy z tych świętych – podobnie jak Franciszek z Asyżu – odpowiedział na wezwanie Boga w sposób niepowtarzalny, tworząc instytucje żywe do dziś.

Powiązane artykuły

• Medalik świętego Benedykta – znaczenie, symbolika i moc ochronna
• Św. Benedykt z Nursji – Reguła benedyktyńska i klasztor Monte Cassino
• Św. Franciszek z Asyżu: stygmaty, Pieśń słoneczna i życie ubogiego brata

Jan Krzemiński

Członek rady parafialnej i wolontariusz w zespole medialnym parafii św. Tomasza. Pasjonat fotografii i dobrych tekstów. Na co dzień stara się uchwycić w kadrze i słowie życie naszej wspólnoty. Prywatnie mąż i ojciec dwójki dzieci.