Św. Franciszek z Asyżu: stygmaty, Pieśń słoneczna i życie ubogiego brata

Franciszek z Asyżu jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych świętych w historii mistycyzmu chrześcijańskiego. Urodzony około 1181 roku w Asyżu, w krainie Umbria we Włoszech, jako syn bogatego kupca, porzucił dostatek i stał się założycielem Zakonu Braci Mniejszych, twórcą Pieśni słonecznej oraz pierwszym historycznie poświadczonym stygmatykiem. Jego nawrócenie, stygmaty na górze Alwernia i miłość do stworzenia ukształtowały franciszkanów i cały patronat ekologiczny Kościoła. Papież Grzegorz IX kanonizował go 16 lipca 1228 roku, zaledwie dwa lata po śmierci. Franciszek z Asyżu jest wspominany liturgicznie 4 października każdego roku jako święty wyznawca i założyciel zakonu, a jego wpływ na ubóstwo ewangeliczne i mistycyzm chrześcijański trwa po dziś dzień.

Kim był Franciszek z Asyżu – życiorys świętego pustelnika i założyciela

Franciszek z Asyżu jest świętym Kościoła katolickiego, urodzonym około 1181 roku w Asyżu w Umbrii we Włoszech, a zmarłym 3 października 1226 roku. Pełne imię chrzcielne brzmiało Giovanni di Pietro di Bernardone, lecz ojciec Pietro Bernardone nadał mu przydomek Francesco – Francuz – na cześć handlowych związków z Francją. Franciszek wychował się w zamożnej rodzinie kupieckiej, otrzymał wykształcenie typowe dla ówczesnej miejskiej burżuazji i przez kilka lat pielęgnował marzenia o karierze rycerskiej. Wziął udział w lokalnym konflikcie zbrojnym między Asyżem a Perugią, dostał się do niewoli w roku 1202 i spędził rok jako jeniec. To doświadczenie, połączone z poważną chorobą, stało się pierwszym etapem jego wewnętrznej przemiany. Franciszek z Asyżu należy do grona najważniejszych postaci w dziejach Kościoła zachodniego, a jego życiorys jest źródłem całej duchowości franciszkańskiej.

Nawrócenie Franciszka – od syna kupca do sługi ubogich

Nawrócenie Franciszka dokonało się w latach 1205-1206 poprzez szereg doświadczeń duchowych, które skłoniły go do całkowitego odrzucenia bogactwa ojca i obrania drogi ubóstwa ewangelicznego. Pietro Bernardone, ojciec Franciszka, był zamożnym kupcem tkanin i oczekiwał, że syn przejmie rodzinny interes. Tymczasem Franciszek, po powrocie z nieudanej wyprawy rycerskiej do Apulii, zaczął spędzać czas wśród trędowatych i modlić się w opuszczonych kaplicach. W zrujnowanym kościółku San Damiano usłyszał wewnętrzne wezwanie: „Franciszku, idź i napraw mój kościół”. Sprzedał tkaniny ojca, by sfinansować odbudowę, co wywołało gwałtowny konflikt rodzinny. Kulminacją była publiczna scena przed biskupem Guidonem na rynku w Asyżu: Franciszek zwrócił ojcu wszystkie ubrania i oświadczył, że odtąd ma tylko jednego ojca – Boga w niebie. Ten gest radykalnego odrzucenia majątku jest fundamentem duchowości całego Zakonu Braci Mniejszych i wzorem nawrócenia w mistycyzmie chrześcijańskim.

Czym są stygmaty i dlaczego Franciszek jako pierwszy je otrzymał

Stygmaty są ranami odpowiadającymi ranom ukrzyżowania Chrystusa, które pojawiają się w sposób nadprzyrodzony na ciele mistyka. Franciszek z Asyżu jest pierwszym historycznie poświadczonym stygmatykiem w Kościele katolickim – rany otrzymał we wrześniu 1224 roku na górze Alwernia (La Verna), dwa lata przed śmiercią. Teologicznie stygmaty rozumiane są jako najgłębsze upodobnienie do Chrystusa Ukrzyżowanego, jakie może nastąpić w życiu ziemskim. Według hagiografów Tomasza z Celano i Bonawentury z Bagnoregio, Franciszek nie szukał tego znaku – objawił mu się on podczas kontemplacji, jako owoc całkowitego zjednoczenia z Chrystusem cierpiącym. Fakt ten wpisał Franciszka na stałe w centrum mistycyzmu chrześcijańskiego jako mistycy Kościoła.

Stygmaty na górze Alwerni – opis i okoliczności

Stygmaty na górze Alwernia (La Verna) Franciszek z Asyżu otrzymał w połowie września 1224 roku podczas czterdziestodniowego postu ku czci Michała Archanioła. Według relacji Tomasza z Celano zawartej w „Vita Prima” oraz Bonawentury z Bagnoregio opisującego te wydarzenia w „Legenda maior”, Franciszek modlił się samotnie na skalistym wzniesieniu, gdy ukazał mu się serafin z sześcioma skrzydłami, niosący w centrum postać Ukrzyżowanego. Po wizji na rękach, nogach i boku Franciszka pojawiły się pięć ran: dwie na dłoniach, dwie na stopach i jedna na boku. Na rękach i stopach widoczne były twory przypominające gwoździe – czarne od strony zewnętrznej, zakrzywione od wewnętrznej. Świadkami ran byli brat Leo i kilku innych towarzyszy Franciszka, którzy potwierdzili ich istnienie aż do chwili śmierci świętego. Góra Alwernia – ofiara darowana Franciszkowi przez szlachcica Orlanda z Chiusi – stała się odtąd miejscem pielgrzymek franciszkanów z całego świata.

Znaczenie stygmatów w tradycji Kościoła katolickiego

Stygmaty w tradycji Kościoła katolickiego są znakiem szczególnej łaski i najwyższego stopnia upodobnienia do Chrystusa Ukrzyżowanego, przyznawanego nielicznym mistykom. Po Franciszku z Asyżu stygmaty otrzymało kilkudziesięciu innych świętych i błogosławionych – między innymi Katarzyna ze Sieny w XIV wieku, Rita z Cascii w XV wieku oraz, w czasach współczesnych, ojciec Pio z Pietrelciny, którego rany były badane medycznie w XX wieku. Kościół każdorazowo poddaje takie przypadki szczegółowej weryfikacji teologicznej i naukowej przed ich oficjalnym uznaniem. Stygmaty Franciszka pozostają wzorcowym punktem odniesienia dla całej późniejszej tradycji stygmatycznej, ponieważ zostały poświadczone przez wielu naocznych świadków i opisane przez dwóch niezależnych biografów niemal współczesnych wydarzeniu.

Pieśń słoneczna – treść i przesłanie modlitwy Franciszka

Pieśń słoneczna (łac. Canticum Fratris Solis) jest hymnem pochwalnym skomponowanym przez Franciszka z Asyżu około 1224 roku w Asyżu, napisanym w języku umbryjskim i uznawanym za jeden z pierwszych znaczących tekstów literackich w historii języka włoskiego. Franciszek z Asyżu stworzył go tuż po otrzymaniu stygmatów, niemal niewidomy, leżąc w chacie przy San Damiano. Pieśń słoneczna wielbi Boga poprzez kolejne elementy stworzenia, którym Franciszek nadaje rodzinne imiona:

> „Niech będzie pochwalony mój Pan przez brata Słońce… przez siostrę Księżyc i gwiazdy… przez brata Wiatr… przez siostrę Wodę… przez brata Ogień… przez siostrę matkę Ziemię.”

Brat Słońce, siostra Woda, brat Ogień – każde ze stworzeń jest dla Franciszka nośnikiem chwały Bożej. Język umbryjski hymnu sprawia, że modlitwa ta jest przystępna dla zwykłego ludu, a nie tylko dla uczonych. Przesłanie Pieśni słonecznej łączy ubóstwo ewangeliczne z wdzięcznością za dary stworzenia: nie posiadasz nic, ale wszystko możesz chwalić. To teologiczne przesłanie stało się podstawą patronatu ekologicznego Franciszka z Asyżu i całej franciszkańskiej teologii stworzenia.

Zakon Braci Mniejszych – jak Franciszek założył franciszkanów

Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, skrót OFM) został założony przez Franciszka z Asyżu, a jego pierwotna reguła ustna została zatwierdzona przez papieża Innocentego III około roku 1209-1210. Franciszek zebrał pierwszych dwunastu towarzyszy i udał się do Rzymu, by prosić papieża o zatwierdzenie wspólnoty opartej na dosłownym naśladowaniu Ewangelii, czyli ubóstwie ewangelicznym, pracy własnych rąk i głoszeniu pokuty. Innocenty III wyraził ustną zgodę, co dało początek formalnemu istnieniu zakonu. Kilka lat później Franciszek zaangażował się w duchowe kierownictwo Klary z Asyżu, córki miejscowego szlachcica, która w 1212 roku przyjęła habit i założyła żeńską gałąź ruchu – Klaryski. Franciszek i jego bracia wpisali się w szerszy nurt odnowy Kościoła, w którym istotną rolę odegrały pierwsze wspólnoty chrześcijańskie. Ostateczna reguła franciszkańska (Regula bullata) otrzymała zatwierdzenie papieskie w roku 1223 od Honoriusza III i obowiązuje franciszkanów do dziś.

Ubóstwo ewangeliczne jako fundament duchowości franciszkańskiej

Ubóstwo ewangeliczne jest dobrowolnym wyrzeczeniem się wszelkiej własności osobistej i wspólnotowej w celu całkowitego naśladowania Chrystusa ubogiego – i stanowi centralny filar duchowości franciszkańskiej. Franciszek z Asyżu rozumiał ubóstwo nie jako środek do celu, lecz jako cel sam w sobie: sam Chrystus nie miał gdzie złożyć głowy, a franciszkanie powinni dzielić ten los. Przydomek „Biedaczyna z Asyżu”, którym obdarzył Franciszka lud, wskazuje na głębię tego wyboru. Ubóstwo ewangeliczne w rozumieniu franciszkańskim oznacza wolność od przywiązania do rzeczy materialnych i pełną dyspozycyjność wobec Boga i bliźniego. Ta forma duchowość zakonnic i mistyków wyrasta z przekonania, że posiadanie rzeczy tworzy bariery między człowiekiem a Bogiem oraz między człowiekiem a człowiekiem. Ubóstwo ewangeliczne jest też ściśle związane z Pieśnią słoneczną: kto nic nie posiada, może chwalić stworzenie bez chciwości.

Miłość do przyrody i zwierząt – skąd pochodzi ten atrybut świętego

Miłość Franciszka z Asyżu do przyrody i zwierząt wywodzi się bezpośrednio z jego teologii stworzenia zawartej w Pieśni słonecznej, według której każde stworzenie jest bratem lub siostrą człowieka. Hagiografowie przekazują dwie szczególnie znane opowieści. Pierwsza to kazanie do ptaków pod Bevagnią: Franciszek zatrzymał się pośród lotu ptaków i wygłosił do nich mowę o wdzięczności za życie, a ptaki miały trwać nieruchomo aż do końca przemowy. Druga to historia wilka z Gubbio: mieszkańcy miasta drżeli przed dzikim wilkiem, a Franciszek wyszedł mu naprzeciw, przemówił do niego jak do brata i zawarł pokój między zwierzęciem a ludnością. Obie legendy wyrażają tę samą teologię: braterstwo stworzeń jest możliwe, gdy człowiek wyrzeka się pychy i przyjmuje wobec przyrody postawę pokornego brata. Biedaczyna z Asyżu nie traktował natury jako zasobu, lecz jako dar wymagający szacunku i chwały.

Kanonizacja Franciszka z Asyżu i jego wspomnienie liturgiczne

Franciszek z Asyżu został kanonizowany 16 lipca 1228 roku przez papieża Grzegorza IX w Asyżu, zaledwie 21 miesięcy po swojej śmierci 3 października 1226 roku. Tak szybki proces kanonizacji świętych był wyjątkowy nawet jak na standardy średniowiecznego Kościoła i świadczył o powszechnym przekonaniu o świętości Franciszka. W kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego wspomnienie obowiązkowe świętego Franciszka z Asyżu przypada 4 października. Jest to wspomnienie obowiązkowe klasy liturgicznej, obchodzone w całym Kościele powszechnym. Na miejscu śmierci Franciszka w Asyżu wzniesiono bazylikę pod jego wezwaniem, która w roku 2000 papież Jan Paweł II ogłosił jedną z czterech bazylik patriarchalnych Włoch.

Patronaty świętego Franciszka – kogo i co obejmuje jego opieka

Patronaty świętego Franciszka z Asyżu obejmują szerokie grupy ludzi i środowisk, co czyni go jednym z najszerzej czczonych patronów w Kościele katolickim. Głównymi patronatami są:

• Italia – patron narodowy Włoch, ogłoszony przez papieża Piusa XII w 1939 roku, jako symbol jedności duchowej narodu.
• Ekologia i środowisko naturalne – patron ekologów, ogłoszony przez Jana Pawła II w 1979 roku na podstawie teologii Pieśni słonecznej.
• Zwierzęta i przyroda – opiekun zwierząt, wynikający z legend o kazaniu do ptaków i wilku z Gubbio.
• Kupcy i handlarze – patronat związany z kupieckim pochodzeniem Franciszka i jego nawróceniem ze środowiska handlowego.
• Ruch ekumeniczny – ze względu na spotkanie Franciszka z sułtanem Malikiem al-Kamilem podczas piątej krucjaty w 1219 roku, które było wzorcem dialogu między religiami.

Więcej o patroni i święte Kościoła katolickiego i ich patronatach w dziejach Kościoła.

Modlitwa do świętego Franciszka z Asyżu o pokorę i prostotę

Do świętego Franciszka z Asyżu zwracają się wierni szukający pokory, prostoty życia, miłości do przyrody i siły w wyrzeczeniu. Jego wstawiennictwa wzywają osoby przeżywające kryzysy związane z przywiązaniem do dóbr materialnych oraz ci, którzy pragną odnowić swój stosunek do stworzenia. prosta i pokorna modlitwa świętych jest zawsze najlepszym punktem wyjścia do szczerego spotkania z Bogiem.

Modlitwa do świętego Franciszka z Asyżu:

> Święty Franciszku z Asyżu, Biedaczynie Boży, naucz mnie kochać stworzenie bez chciwości i służyć bliźnim bez pychy. Wyproś mi u Boga łaskę prostoty serca, by dobra tego świata nie przyciemniały mi oblicza Ojca. Niech Twoja pokora będzie wzorem mojego życia. Amen.

Czy Franciszek z Asyżu jest patronem ekologii

Tak, Franciszek z Asyżu jest oficjalnym patronem ekologów i ekologii. Jan Paweł II ogłosił go patronem ekologów 29 listopada 1979 roku dokumentem apostolskim skierowanym do uczestników kongresu ekologicznego we Włoszech. Podstawą tej decyzji była właśnie Pieśń słoneczna, w której Franciszek z Asyżu wyraził wyjątkowy szacunek do całego stworzenia jako daru Bożego. W 2015 roku papież Franciszek – który przyjął imię bezpośrednio od Biedaczyny z Asyżu – poświęcił encyklikę „Laudato si'” ochronie środowiska, czerpiąc wprost z dziedzictwa Pieśni słonecznej.

Święty Franciszek a inni mistycy i reformatorzy Kościoła

Franciszek z Asyżu wniósł do mistycyzmu chrześcijańskiego dwa elementy, które odróżniają go od innych wielkich mistyków-reformatorów: połączenie stygmatów z czynnym apostolstwem wśród ubogich oraz stworzenie poetyckiego języka modlitwy dostępnego dla ludu. Teresa z Avili – reformatorka karmelu działała trzy wieki później i skupiała się na reformie życia kontemplacyjnego wewnątrz klasztornych murów, podczas gdy Franciszek wybrał drogę wychodzenia na ulice i place. Klara z Asyżu, jego najbliższa współpracownica duchowa, połączyła kontemplację z radykalnym ubóstwem ewangelicznym w formie żeńskiej gałęzi zakonu. Jako pionier mistycyzmu chrześcijańskiego opartego na stygmatach, ubóstwie ewangelicznym i teologii stworzenia, Franciszek z Asyżu wpłynął na całą późniejszą teologię zakonną, a jego Zakon Braci Mniejszych wydał według danych z 2025 roku ponad 50 000 braci na całym świecie.

Powiązane artykuły

• Medalik świętego Benedykta – znaczenie, symbolika i moc ochronna
• Św. Franciszek z Asyżu – patron ekologii, zwierząt i środowiska naturalnego
• Św. Benedykt z Nursji – Reguła benedyktyńska i klasztor Monte Cassino

Jan Krzemiński

Członek rady parafialnej i wolontariusz w zespole medialnym parafii św. Tomasza. Pasjonat fotografii i dobrych tekstów. Na co dzień stara się uchwycić w kadrze i słowie życie naszej wspólnoty. Prywatnie mąż i ojciec dwójki dzieci.